...để vừa phát huy vai trò của cơ chế thị trường, vừa bảo đảm ổn định tiền tệ và an toàn hệ thống tài chính. Việc lựa chọn mô hình phù hợp có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công hay thất bại của cải cách này, bởi một thiết kế không phù hợp có thể khiến Sàn giao dịch vàng trở thành nguồn rủi ro mới thay vì công cụ quản lý hiệu quả.
Nguyên tắc nền tảng khi thiết kế Sàn giao dịch vàng tại Việt Nam
Trước khi bàn đến các mô hình cụ thể, cần xác lập một số nguyên tắc nền tảng phù hợp với điều kiện kinh tế, tài chính và đặc điểm hành vi của thị trường vàng tại Việt Nam.
Thứ nhất, ổn định vĩ mô phải là ưu tiên cao nhất
Khác với nhiều hàng hóa thông thường, vàng tại Việt Nam không chỉ là tài sản đầu tư mà còn gắn với hành vi phòng ngừa rủi ro, kỳ vọng lạm phát và tâm lý trú ẩn. Trong bối cảnh đó, Sàn giao dịch vàng không thể được thiết kế theo hướng tự do hóa hoàn toàn, nơi giá cả và dòng vốn biến động mạnh theo tâm lý thị trường ngắn hạn. Ngược lại, sàn cần được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước, đặc biệt là Ngân hàng Nhà nước, nhằm bảo đảm rằng hoạt động của thị trường vàng không làm suy yếu hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ.
Thứ hai, sàn giao dịch vàng phải được coi là công cụ quản lý, không chỉ là nơi giao dịch
Mục tiêu cốt lõi của việc xây dựng sàn không đơn thuần là tạo thêm một kênh mua bán vàng, mà là hình thành một thiết chế tập trung cho phép Nhà nước nắm bắt đầy đủ và kịp thời thông tin về cung-cầu, giá cả, hành vi đầu cơ và dòng chảy vàng trong nền kinh tế. Nếu sàn chỉ được thiết kế như một "chợ giao dịch" thuần túy, mà thiếu chức năng hỗ trợ quản trị, thì lợi ích chính sách sẽ rất hạn chế.
Thứ ba, cải cách phải có lộ trình tiệm tiến, tránh "sốc chính sách"
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những cải cách liên quan đến vàng nếu triển khai quá nhanh, thiếu các cơ chế an toàn, thường gây ra biến động tâm lý mạnh và rủi ro hệ thống. Do đó, thiết kế Sàn giao dịch vàng cần gắn với lộ trình rõ ràng, cho phép cơ quan quản lý vừa vận hành thử nghiệm, vừa điều chỉnh chính sách dựa trên dữ liệu thực tế.
Các mô hình Sàn giao dịch vàng trên thế giới và khả năng áp dụng
Trên thế giới, có thể nhận diện ba nhóm mô hình Sàn giao dịch vàng chủ yếu, mỗi mô hình phản ánh một triết lý quản lý khác nhau.
Mô hình thị trường hóa cao
Đây là mô hình phổ biến tại các trung tâm tài chính lớn như London hay New York, nơi vàng được giao dịch như một tài sản tài chính toàn cầu. Vàng gắn chặt với các công cụ phái sinh, ETF, hợp đồng tương lai và dòng vốn quốc tế. Giá vàng được hình thành hoàn toàn theo cung-cầu thị trường, với mức độ can thiệp của Nhà nước rất hạn chế.
Mô hình này mang lại thanh khoản cao, khả năng phòng ngừa rủi ro tốt và tích hợp sâu với thị trường tài chính toàn cầu. Tuy nhiên, nó đòi hỏi những điều kiện nền tảng mà Việt Nam hiện chưa hội đủ: thị trường tài chính có độ sâu lớn, khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh cho phái sinh, khả năng giám sát rủi ro tinh vi, và đặc biệt là tâm lý thị trường ổn định. Trong bối cảnh Việt Nam vẫn kiểm soát dòng vốn, thị trường tài chính chưa phát triển đầy đủ và tâm lý tích trữ vàng của người dân còn rất mạnh, việc áp dụng mô hình thị trường hóa cao tiềm ẩn rủi ro lớn đối với ổn định tiền tệ.
Mô hình Sàn giao dịch vàng vật chất tập trung có kiểm soát
Tiêu biểu cho mô hình này là Sở Giao dịch Vàng Thượng Hải (SGE) của Trung Quốc. SGE cho phép giao dịch vàng vật chất trên quy mô lớn, nhưng mọi hoạt động đều diễn ra trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc. Vàng nhập khẩu, lưu thông và giao dịch đều đi qua một thiết chế tập trung, giúp Nhà nước vừa để thị trường vận hành, vừa kiểm soát được rủi ro vĩ mô.
Điểm đáng chú ý của mô hình này là tập trung hóa để kiểm soát, thay vì để thị trường vàng phân tán, Trung Quốc gom phần lớn giao dịch về một đầu mối, qua đó tăng tính minh bạch và khả năng giám sát. Mô hình này không triệt tiêu vai trò của vàng, nhưng hạn chế khả năng vàng gây bất ổn cho hệ thống tiền tệ.
Mô hình Sàn vàng hạn chế, mang tính tham chiếu
Một số quốc gia lựa chọn thiết lập Sàn vàng với chức năng chủ yếu là xác lập giá tham chiếu và minh bạch hóa thông tin, trong khi khối lượng giao dịch thực tế không quá lớn. Mô hình này thiên về hỗ trợ quản lý hơn là phát triển thị trường, phù hợp với những nền kinh tế muốn cải thiện năng lực giám sát nhưng chưa sẵn sàng mở rộng giao dịch.
Tuy nhiên, nhược điểm của mô hình này là tính thanh khoản thấp, khiến khả năng hình thành giá tham chiếu có thể bị hạn chế, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh.
Vì sao mô hình SGE của Trung Quốc là tham chiếu phù hợp cho Việt Nam?
Trong ba mô hình trên, mô hình SGE của Trung Quốc được xem là phù hợp nhất để Việt Nam tham khảo, dù không thể sao chép nguyên xi.
Trung Quốc và Việt Nam có nhiều điểm tương đồng: đều có truyền thống tích trữ vàng, đều coi ổn định tiền tệ là ưu tiên cao, và đều không mở cửa hoàn toàn tài khoản vốn. Thay vì duy trì kiểm soát hành chính kéo dài, Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận "mở trong kiểm soát", cho phép thị trường vận hành trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ. Điểm cốt lõi của mô hình SGE là tập trung hóa để kiểm soát. Nhờ tập trung giao dịch vàng vật chất về một sàn, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc có đầy đủ dữ liệu để theo dõi cung-cầu, giá cả và mức độ đầu cơ, đồng thời sử dụng hạn ngạch nhập khẩu và các công cụ tiền tệ để điều tiết khi cần thiết. Trong khi đó, thị trường vàng Việt Nam hiện nay vẫn phân tán, giá được hình thành qua nhiều đầu mối, thiếu chuẩn tham chiếu thống nhất, khiến việc điều tiết gặp nhiều khó khăn.
Vì vậy, việc thiết kế một Sàn giao dịch vàng theo hướng tập trung, có kiểm soát, tương tự SGE, có thể giúp Việt Nam khắc phục những hạn chế này, đồng thời từng bước chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên thị trường và dữ liệu.
Gợi ý mô hình Sàn giao dịch vàng phù hợp cho Việt Nam
Từ các phân tích trên, có thể đề xuất một mô hình Sàn giao dịch vàng "lai ghép", vừa tiếp thu tinh thần của SGE, vừa điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Sàn giao dịch vàng vật chất tập trung, do Nhà nước bảo trợ
Sàn giao dịch vàng quốc gia nên được đặt dưới sự quản lý hoặc bảo trợ trực tiếp của Ngân hàng Nhà nước. Sàn không nhất thiết phải là doanh nghiệp nhà nước, nhưng cần có cơ chế quản trị đặc biệt, bảo đảm mục tiêu ổn định tiền tệ và an toàn hệ thống. Trong giai đoạn đầu, Sàn nên tập trung vào giao dịch vàng vật chất tiêu chuẩn, với quy mô và chủng loại được kiểm soát chặt chẽ.
Tham gia có điều kiện, ưu tiên tổ chức thay vì cá nhân
Để hạn chế đầu cơ và biến động tâm lý, đối tượng tham gia trực tiếp trên Sàn trong giai đoạn đầu nên là các tổ chức: ngân hàng thương mại, doanh nghiệp kinh doanh vàng lớn, doanh nghiệp trang sức. Nhà đầu tư cá nhân có thể tham gia gián tiếp thông qua các tổ chức trung gian, thay vì giao dịch trực tiếp như trên thị trường chứng khoán.
Gắn sàn giao dịch với cơ chế nhập khẩu và lưu thông vàng
Một điểm then chốt là liên thông sàn giao dịch với cơ chế nhập khẩu vàng. Chỉ những đơn vị được cấp phép nhập khẩu mới được đưa vàng vào lưu thông trên sàn. Cách tiếp cận này giúp Nhà nước kiểm soát được nguồn cung, đồng thời giảm động cơ buôn lậu và đầu cơ chênh lệch giá.
Trước mắt không mở rộng mạnh sang phái sinh
Khác với các trung tâm tài chính lớn, Việt Nam nên trì hoãn việc phát triển các sản phẩm phái sinh vàng trong giai đoạn đầu. Trọng tâm cần đặt vào giao dịch giao ngay và hình thành giá tham chiếu minh bạch. Các công cụ phái sinh chỉ nên được nghiên cứu khi sàn vận hành ổn định và khung pháp lý đã hoàn thiện.
Lộ trình triển khai: thận trọng nhưng không trì hoãn
Một Sàn giao dịch vàng quốc gia khó có thể thành công nếu được triển khai theo tư duy "một bước hoàn chỉnh". Thay vào đó, cần một lộ trình nhiều giai đoạn:
Giai đoạn 1: xây dựng Sàn giao dịch vàng vật chất quy mô hạn chế, chủ yếu phục vụ hình thành giá tham chiếu và thu thập dữ liệu thị trường.
Giai đoạn 2: mở rộng dần đối tượng tham gia, tăng thanh khoản, đồng thời hoàn thiện cơ chế nhập khẩu, phân phối gắn với Sàn.
Giai đoạn 3: nghiên cứu bổ sung các sản phẩm tài chính liên quan đến vàng, nếu điều kiện vĩ mô cho phép.
Lộ trình này cho phép Nhà nước vừa học hỏi từ thực tiễn vận hành, vừa điều chỉnh chính sách kịp thời khi phát sinh rủi ro.
Như vậy, câu hỏi "Việt Nam nên thiết kế Sàn giao dịch vàng theo mô hình nào?" thực chất là câu hỏi về cách dung hòa giữa thị trường và kiểm soát, giữa cải cách và ổn định. Kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là mô hình SGE của Trung Quốc, cho thấy việc phát triển thị trường vàng không nhất thiết đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, một Sàn giao dịch vàng được thiết kế đúng có thể trở thành công cụ hiệu quả giúp Nhà nước nắm bắt và điều tiết thị trường tốt hơn. Đối với Việt Nam, con đường phù hợp nhất không phải là sao chép các mô hình tự do hóa hoàn toàn, mà là xây dựng một Sàn giao dịch vàng tập trung, có kiểm soát, với lộ trình cải cách thận trọng nhưng rõ ràng, qua đó từng bước đưa thị trường vàng thoát khỏi tình trạng phân mảnh, đồng thời đóng góp tích cực cho ổn định kinh tế vĩ mô và phát triển bền vững.
Đón đọc Bài 3: Sàn giao dịch vàng có giúp giảm vàng hóa nền kinh tế hay không?
GS. Trần Thọ Đạt
Đại học Kinh tế Quốc dân
