Trong bối cảnh xung đột tại Iran đang gây gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung dầu mỏ và hóa chất toàn cầu, ngành năng lượng phụ thuộc vào than đá của Trung Quốc đang đứng trước một cơ hội lớn chưa từng có.
Trong một cái nhìn hiếm hoi tại nơi hiếm khi xuất hiện trên truyền thông, phóng viên tờ SCMP đã đến với Tân Cương – một trong bốn đại căn cứ sản xuất công nghiệp quy mô lớn và hiện đại bậc nhất của Trung Quốc – để tận mắt chứng kiến nơi hội tụ mọi công nghệ đỉnh cao cũng như có mỏ than có thể đáp ứng nhu cầu của đất nước này cả 100 năm.
Nơi hội tụ mọi công nghệ tiên tiến nhất Trung Quốc
Sau hành trình dài 4 giờ lái xe về phía đông bắc từ thủ phủ Urumqi của Tân Cương, một mỏ than lộ thiên có quy mô khổng lồ hiện ra trước mắt.
Tại đây, một đội xe tải khai thác mỏ thuần điện tự hành đang vận hành trong không gian tĩnh lặng với độ chính xác như những cỗ máy đồng hồ. Chúng tự định vị đường đi trên địa hình phức tạp để vận chuyển từng núi đất đá đổ thải đến các bãi tập kết xa xôi.
Tại vùng viễn tây của Trung Quốc, những công nghệ xanh và mang tính tương lai đang hiện đại hóa ngành khai thác than, đồng thời tối đa hóa tiềm năng của nguồn tài nguyên này thông qua các quy trình chế biến hóa chất sâu.
Khu phát triển kinh tế và công nghệ quốc gia Chuẩn Đông đang tọa lạc trên một trữ lượng than khổng lồ, nếu tính theo trọng lượng thì con số này vượt xa sự giàu có về dầu mỏ của vùng Vịnh Ba Tư.
Khu phát triển Chuẩn Đông là một siêu dự án có quy mô cực kỳ vĩ đại. Trải dài trên địa bàn của ba huyện với diện tích quy hoạch lên tới 15.500 km², khu vực này có chiều dài từ đông sang tây là 220 km, tạo nên một dấu ấn công nghiệp khổng lồ in hằn lên vùng đất khô cằn.
Bao gồm 5 mỏ thành phần, nơi đây sở hữu mỏ than liền dải lớn nhất Trung Quốc. Với trữ lượng ước tính khoảng 390 tỷ tấn – chiếm tới 7% tổng trữ lượng của cả nước – mỏ than này thường xuyên được giới chuyên gia nhận định là có khả năng đáp ứng cơn khát năng lượng khổng lồ của Trung Quốc trong vòng một thế kỷ.
Để dễ hình dung, dữ liệu từ OPEC chỉ ra rằng, tổng trữ lượng dầu mỏ đã được xác minh của các quốc gia trọng điểm vùng Vịnh Ba Tư chỉ rơi vào khoảng 117 tỷ tấn, khi quy đổi theo các tiêu chuẩn dầu thô quốc tế.
Khi ngọn lửa xung đột tại Iran làm tê liệt chuỗi cung ứng dầu mỏ, khí đốt và các sản phẩm hóa chất hạ nguồn trên toàn cầu, chính quyền địa phương Tân Cương đã lập tức đẩy nhanh tiến độ phát triển chuỗi sản xuất carbon thấp, tích hợp toàn diện từ than sang hóa chất bằng cách áp dụng những công nghệ tiên tiến nhất ngay tại vùng nội địa xa xôi này.
Trong bản thiết kế phát triển đầy tham vọng này, các mỏ than quy mô lớn đang tiên phong thúc đẩy quá trình điện khí hóa và tự động hóa chuyên sâu nhằm giảm thiểu sự phụ thuộc vào dầu diesel.
Phần lớn lượng than sau khi khai thác sẽ được vận chuyển đến các nhà máy điện hoặc nhà máy hóa chất lân cận. Tại đây, than sẽ được chuyển hóa thành điện năng để phục vụ cho ngành luyện kim hạ nguồn, hoặc được sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu đầu vào để sản xuất hàng loạt các mặt hàng hóa chất từ cơ bản đến cao cấp.
“Mặc dù Tân Cương sở hữu trữ lượng than vô cùng dồi dào và sản lượng đã tăng mạnh trong những năm gần đây, nhưng vị trí địa lý xa xôi cùng hạ tầng đường sắt hạn chế đã trở thành rào cản cho việc xuất khẩu tài nguyên thô”, ông Kevin Tu, Giám đốc điều hành của Agora Energy China, một tổ chức nghiên cứu năng lượng và khí hậu có trụ sở tại Bắc Kinh, nhận định.
“Chính vì vậy, chính quyền địa phương đã lựa chọn giải pháp chuyển hóa than ngay tại chỗ thành điện năng hoặc các sản phẩm hóa chất”.
Hoàn toàn tự động
Một mỏ than lộ thiên khổng lồ với công suất thuộc hàng cao nhất không chỉ ở Tân Cương mà trên toàn Trung Quốc, nằm lọt thỏm giữa những đồng muối cằn cỗi vô tận, xung quanh hầu như không có bất kỳ tòa nhà hay cơ sở hạ tầng phụ trợ nào khác.
Khu mỏ này cũng gần như miễn nhiễm trước những biến động của giá dầu quốc tế nhờ vào việc điện khí hóa toàn bộ các hoạt động khai thác.
Dù nhịp độ khai thác diễn ra vô cùng hối hả nhưng bóng dáng con người lại xuất hiện rất thưa thớt. Thay vào đó, những chiếc xe tải khai thác mỏ thuần điện tự hành từ nhiều nhà sản xuất khác nhau liên tục ra vào, vận chuyển đất đá đổ thải từ khu vực khai thác đến các bãi tập kết quy định.
Hằng ngày, các phương tiện này sẽ tự động quét bản đồ công trường để cập nhật lộ trình di chuyển và tự động tìm đến các trạm đổi pin bất cứ khi nào dung lượng pin giảm xuống dưới mức 30%. Tại các trạm này, các cánh tay robot sẽ tiến hành thay thế những khối pin cạn kiệt có kích thước bằng container chỉ trong vòng 6 phút. Một khối pin mới có thể duy trì hoạt động liên tục cho xe trong 3 giờ đồng hồ.
Kể từ tháng 8 năm ngoái, mỏ than này đã đưa vào vận hành gần 300 chiếc xe tải như vậy để phục vụ công tác vận chuyển. Trong đó, Boonray Intelligent Technology – một nhà cung cấp công nghệ khai thác mỏ tự hành và chạy điện hàng đầu Trung Quốc có trụ sở tại Thượng Hải – đang sở hữu một đội xe gồm 120 chiếc hoạt động tại đây.
Một kỹ sư họ Zhang, người chịu trách nhiệm giám sát đội xe của Boonray, cho biết mặc dù những chiếc xe tải tự hành này hiện tại chưa thể đạt được hiệu suất tối ưu như phiên bản chạy dầu diesel do con người điều khiển truyền thống, nhưng chúng lại giúp cắt giảm được một lượng lớn nhân sự vận hành. Giờ đây, chỉ cần 4 người ngồi tại trung tâm điều khiển là đã có thể quản lý được toàn bộ đội xe.
Hơn thế nữa, những phương tiện này sử dụng nguồn điện do chính nhà máy điện của mỏ than sản xuất ra.
Theo ông Zhang, mô hình “khai thác mỏ thông minh” này không chỉ dừng lại ở các thiết bị phần cứng, mà còn được hậu thuẫn bởi hệ thống giám sát theo thời gian thực và nền tảng hạ tầng công nghệ thông tin vô cùng phức tạp.
Không chỉ dừng lại ở khai thác than, đi về phía bắc, có hơn một chục nhà máy nhiệt điện than quy mô vừa và lớn thuộc sở hữu của các tập đoàn hàng đầu trong ngành năng lượng Trung Quốc, chẳng hạn như Tập đoàn Năng lượng Quốc gia (State Energy Group) và Tập đoàn Đầu tư Năng lượng Nhà nước (SPIC).
Sau khi than được chuyển hóa thành điện năng tại đây, một phần sản lượng sẽ được truyền tải vượt hành trình dài hơn 3.300 km về phía đông thông qua tuyến đường dây Chuẩn Đông – Hoàn Nam.
Vào tháng 9 năm 2019, tuyến đường dây này được mệnh danh là “đỉnh Everest của ngành điện lực” – đã chính thức đi vào vận hành, đóng vai trò là hành lang “xuất khẩu điện Tân Cương” thứ hai.
Bắt đầu từ Xương Cát và kết thúc tại tỉnh An Huy, tuyến đường dây này nắm giữ kỷ lục về cấp điện áp cao nhất, công suất truyền tải lớn nhất và khoảng cách truyền tải dài nhất trên thế giới. Lượng điện năng mà nó cung cấp được cho là đủ để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng năm của 133 triệu hộ gia đình.
Không chỉ là than mà còn nhiều thứ khác
Khu đại công nghiệp này không chỉ có than, nhiệt điện mà còn nhiều loại hình công nghiệp đang diễn ra.
Bốn nhà sản xuất nhôm lớn trong khu vực, bao gồm Tập đoàn Công nghiệp Nhôm Kỳ Á Tứ Xuyên (Qiya Aluminium), có tổng công suất sản xuất hằng năm đạt gần 3 triệu tấn – chiếm hơn 6,5% tổng sản lượng của cả nước.
“Chỉ bán than thô thì không phải là một bài toán kinh doanh hiệu quả”, chuyên gia logistics kỳ cựu Liu Hao chia sẻ. “Một tấn than thô chỉ bán được với giá hơn 400 nhân dân tệ (khoảng 59 USD), trong khi giá thị trường của một tấn nhôm thành phẩm có thể lên tới khoảng 10.000 nhân dân tệ”.
Bên cạnh đó, một khối lượng than khổng lồ hoàn toàn không qua khâu phát điện mà được chuyển thẳng sang ngành công nghiệp hóa chất, đóng vai trò là nguyên liệu thô để sản xuất urê, melamine, olefin từ than, methanol từ than và nhiều sản phẩm khác.
Chuyển hóa năng lượng sạch chính là mảnh ghép hoàn thiện cuối cùng trong bức tranh công nghiệp của Chuẩn Đông.
Vào năm 2025, Tập đoàn Năng lượng Quốc gia, Năng lượng Thiên Trì cùng các doanh nghiệp khác đã đồng loạt khởi công các dự án chuyển hóa than thành khí đốt, đạt tổng công suất lên tới 6 tỷ mét khối mỗi năm – con số này được ghi nhận là tương đương với tổng sản lượng của tất cả các dự án cùng loại đang vận hành trên toàn quốc cộng lại.
